Ogłoszeniem manifestu wydanego 22 stycznia 1863 r. przez Rząd Tymczasowy, rozpoczęło się Powstanie Styczniowe - czyn zbrojny skierowany przeciwko Imperium Rosyjskiemu.
Powstanie Styczniowe było największym i najdłużej trwającym polskim powstaniem narodowym. Bezpośrednią przyczyną jego wybuchu była branka, zaplanowana przez hrabiego Aleksandra Wielopolskiego, która miała sparaliżować polskie organizacje spiskowe.
Zryw niepodległościowy spotkał się z szerokim poparciem nie tylko biorących w nim udział Polaków, Litwinów i Białorusinów, ale także społeczności międzynarodowej. W trakcie jego trwania stoczono około 1200 bitew i potyczek (część źródeł podaje liczbę nawet 2500), opartych przede wszystkim na walkach partyzanckich, w których wzięło udział łącznie około 200 tysięcy powstańców. Czołowymi dowódcami Powstania byli: Stefan Bobrowski, Romuald Traugutt, Marian Langiewicz oraz Ludwik Mierosławski.
Pomimo początkowych sukcesów, wobec ogromnej przewagi militarnej, braku oczekiwanego wsparcia z zewnątrz oraz wewnętrznych sporów o przywództwo, Powstanie ostatecznie upadło w październiku 1864 roku.
Pamięć o bohaterskiej postawie walczących w nim powstańców stała się istotnym motywem w literaturze, miedzy innymi Elizy Orzeszkowej, Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa oraz malarstwie Artura Grottgera, Jana Matejki i Maksymiliana Gierymskiego. Na jednej z tablic znajdujących się na warszawskim Grobie Nieznanego Żołnierza umieszczono inskrypcję „NOC STYCZNIOWA 22/23 I 1863”.
Powstanie Styczniowe okiem artysty Artura Grottgera, przedstawione w dwóch cyklach: Lituania oraz Polonia.
Lituania
Artur Grottger (1837-1867)
Prace nad kartonami Grottger rozpoczął jeszcze podczas pobytu w Wiedniu w roku 1864. Kontynuował je po powrocie do kraju i zakończył w 1866 r.
Cykl przybrał formę opowieści osnutej na udziale w powstaniu litewskiego gajowego i losach jego rodziny. Artysta wprowadził motywy symboliczno- mistyczne.
Puszcza
Pierwszy karton wprowadza widza w mroczny świat litewskiej puszczy, przez który sunie widmo śmierci – ponury zwiastun klęski i nieuchronności losu bohaterów
Znak
W następnej realistycznej scenie rozgrywającej się we wnętrzu chaty widać młodą kobietę budzącą męża na tytułowy Znak – ktoś puka w okno
Przysięga
Przysięga jaką nocą składa na ręce mnicha bohater, nim ruszy w Bój.
Bój
Przedstawia jedną z około 2500 bitew i potyczek, do których doszło w latach 1863–1865 w czasie trwania powstania styczniowego.
Duch
Jego śmierć wieszczy zjawa, tytułowy Duch, stojący w drzwiach chaty. Żona zajęta odlewaniem kul, na chwilę oderwała się od tego zajęcia, by utulić płaczące dziecko, choć smutna nie przeczuwa nieszczęścia
Widzenie
Widzenie to epilog dramatu, kobieta za pomoc powstańcom zostaje skazana na pracę w kopalni, mąż zginął, nie wiemy co stało się z dzieckiem. Jedynym zwiastunem nadziei jest ukazująca się katorżniczce Matka Boska Częstochowska
Polonia
Artur Grottger (1837-1867)
Cykl powstał w 1863 r. w Wiedniu pod wpływem wieści dochodzących z ogarniętego przez powstanie Królestwa Polskiego. Artyście udało się połączyć reporterski charakter cyklu z jego wymową symboliczną. Grottger przedstawił chronologicznie rozwój wypadków i towarzyszącą im eskalację nastrojów.
Niektórym kartonom nadał też wymowę alegoryczną.
Alegoria Polski
Scena tytułowa ukazuje personifikację Polonii zakuwanej w kajdany, siedzącej na ruinach antycznej budowli, symbolizującej utraconą ojczyznę. Otaczający ją wojownicy metaforyzują narody: polski, litewski i ruski. Kompozycja ta, choć stanowi prolog cyklu powstała na końcu, po wykonaniu pozostałych kartonów. Streszcza w sobie opowieść o nadziei, walce i klęsce powstańczego zrywu.
Branka
Pierwsza scena Branka odnosi się do poboru zarządzonego przez Wielopolskiego i przeprowadzonego w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 r.,
co bezpośrednio przyśpieszyło wybuch powstania.
Kucie kos
W formie symbolicznej przywołuje te wydarzenia karton ze sceną Kucie kos.
Bitwa
Walki powstańcze zostały ukazane w kartonie Bitwa
Obrona dworu
Obrona dworu pokazują zaangażowanie dworów w pomoc dla powstania i ich pacyfikacje przez wojska rosyjskie.
Po odejściu wroga
Po odejściu wroga pokazują zaangażowanie dworów w pomoc dla powstania i ich pacyfikacje przez wojska rosyjskie.
Żałobne wieści
O klęsce i rozpaczy opowiada karton ze sceną Żałobne wieści.
Na pobojowisku
Cykl zamyka alegoryczne przedstawienie Na pobojowisku, na którym widzimy kobiety opłakujące poległych. Postać starszej kobiety nawiązuje do Matki Boskiej Bolesnej, co tym samym nadaje cierpieniu narodu rangę mesjanistycznej ofiary.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Materiały ze stron:
Akademia Wojsk Lądowych im. generała Tadeusza Kościuszki
Muzeum Wojska Polskiego